رشته علوم جانوری
گرایش بیوسیستماتیک جانوری
موضوع :
بررسی فونستیک عقرب های استان تهران

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده ......................................................................................................................................... 1
فصل اول ....................................................................................................................................... 2
1-1 - مقدمه ...................................................................................................................... 3
1-2 بیان مسئله - ......................................................................................................................... 4
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق - .......................................................................................................... 5
1-3-1 اهداف تحقیق - ................................................................................................................ 6
1-3-2 سوالات تحقیق - ............................................................................................................... 6
1-3-3 فرضیه های تحقیق - .......................................................................................................... 6
فصل دوم ...................................................................................................................................... 7
2-1 اهمیت عقرب ها - .................................................................................................................... 8
2-2 جایگاه عقرب ها در طبقه بندی بندپایان - ......................................................................................10
2-2-1 راسته - ی عقرب ها C. L. Koch, 1850 ............................................................................12
2-2-2 سابقه مطالعات انجام گرفته و طبقه بندی عقرب ها در جهان - .......................................................14
2-2-3 سابقه مطالعات انجام گرفته و طبقه بندی عقرب ها در ایران - .......................................................17
2-2-3-1 فهرستی از فون عقرب - های ایران .................................................................................18
2-3 ریخت شناسی خارجی عقرب ها - ................................................................................................21
2-3-1 پروزوما - ......................................................................................................................21
2-3-2 مزوزما - .......................................................................................................................23
2-3-3 متازوما - ......................................................................................................................24
2-3-4 سیستم ماهیچه ای - ........................................................................................................25
2-3-5 جلد یا پوشش در عقرب ها - ............................................................................................... 26
2-3-6 اندام های حسی - ............................................................................................................27
2-3-6-1 تارهای ساده یا معمولی - ............................................................................................27
2-3-6-2 تریکوبوتری ها - .......................................................................................................27
2-3-6-3 شکاف های حساس - .................................................................................................28
2-4 ریخت شناسی داخلی عقرب ها - ..................................................................................................28
2-4-1 دستگاه عصبی - ..............................................................................................................28
2-4-2 دستگاه تنفس و گردش خون - .............................................................................................28
2-4-3 دستگاه گوارش - .............................................................................................................29
ب
2-4-4 دستگاه دفعی - ................................................................................................................29
2-4-5 دستگاه زهری - ...............................................................................................................30
2-4-5-1 نیش - ...................................................................................................................30
2-4-6 دستگاه تولید مثل - ..........................................................................................................31
2-4-6-1 معاشقه و جفت گیری در عقرب ها - ...............................................................................32
2-4-6-2 بارداری و زایمان در عقرب ها - ......................................................................................32
2-4-6-3 اسپرماتوفور عقرب - ...................................................................................................33
2-4-6-4 بارداری - ................................................................................................................33
2-4-6-5 تولد ) زایمان( - ........................................................................................................34
2-4-6-6 چند زایی - .............................................................................................................35
2-4-6-7 بکرزایی - ................................................................................................................35
2-4-6-8 ابعاد مراقبت مادری و رفتار اجتماعی در عقرب ها - .............................................................. 36
2-4-6-9 فرزند در هنگام تولد - ................................................................................................. 36
2-4-6-10 رشد و پوست اندازی - ..............................................................................................37
2-4-6-11 پوست اندازی - .......................................................................................................38
2-5 طول عمر عقرب ها - ................................................................................................................39
2-6 خاصیت و نقش فلوئورسانس در عقرب ها - ......................................................................................39
2-7 مقاومت به فاکتورهای محیطی و سازگاری برای زندگی در بیابان در عقرب ها - ...........................................41
2-7-1 مقاومت به تابش یونیزه - ....................................................................................................41
2-7-2 مقاومت و تنظیم به دماهای حداکثر در عقرب ها - .....................................................................41
2-7-3 مقاومت به خشکی، حفظ و ارتباط با آب - ................................................................................42
2-7-4 مقاومت به نبود غذا - ........................................................................................................43
2-7-5 مقاومت به آلودگی های باکتریایی - ........................................................................................43
2-8 بیولوژی تغذیه و شکار - ............................................................................................................43
2-8-1 راهبردهای تغذیه ای - .......................................................................................................43
2-8-1-1 تله گذاری - ............................................................................................................43
2-8-1-2 جستجو به دنبال غذا - ................................................................................................44
2-8-2 نحوه گرفتن شکار - ..........................................................................................................44
2-8-2-1 شکار عقرب ها - .......................................................................................................44
2-8-2-2 شکارچی های عقرب ها - .............................................................................................45
2-9 اکولوژی عقرب ها - .................................................................................................................. 46
2-9-1 زیستگاه های عقرب ها - .................................................................................................... 46
2-9-2 پراکندگی عقرب ها از نظر وضعیت آب و هوای ایران - ..................................................................47
ت
2-9-2-1 آب و هوای خشک - ...................................................................................................47
2-9-2-2 آب و هوای معتدل - ..................................................................................................48
2-9-2-3 آب و هوای سرد - .....................................................................................................48
2-9-3 رفتار لانه سازی - .............................................................................................................48
2-9-3-1 دفاع از لانه - ...........................................................................................................49
2-10 میزان فعالیت عقرب - .............................................................................................................49
2-10-1 ریتم های شبانه روزی - ...................................................................................................50
فصل سوم .....................................................................................................................................51
3-1 سیمای جغرافیایی استان تهران - .................................................................................................52
3-1-1 جغرافیای طبیعی و اقلیم استان تهران - ..................................................................................52
3-1-2 منابع آب استان تهران - .....................................................................................................53
2-3 ایستگاه های نمونه برداری - .......................................................................................................55
3-3 مواد لازم و روش کار - ..............................................................................................................58
3-3-1 مواد و وسایل لازم - ..........................................................................................................58
3-3-2 روش نمونه برداری - .........................................................................................................58
3-4 کلید تشخیصی عقرب ها - .........................................................................................................59
3-4-1 کلید تشخیصی خانواده عقرب ها - کواریک ..............................................................................59
3-4-2 کلید تشخیصی عقرب های خانواده بوتیده در ایران - ................................................................... 60
3-5 ملاحظات اخلاقی - .................................................................................................................. 61
فصل چهارم .................................................................................................................................. 62
4-1 طبقه بندی عقرب ها - .............................................................................................................. 63
4-2 خانواده بوتیده - سی. ال. کوخ، 1837 ........................................................................................... 63
4-2-1 جنس مزوبوتوس واشون، - 1950 .......................................................................................... 64
4-2-1-1 گونه مزوبوتوس اپئوس کوچ، - 1839 .............................................................................. 64
4-2-2 جنس ادونتوبوتوس واشون، - 1950 ....................................................................................... 66
4-2-2-1 گونه ادونتوبوتوس دوریه ترل، - 1876 ............................................................................. 66
4-2-3 جنس ارتوکیروس کارخ، - 1891 .......................................................................................... 68
4-2-3-1 گونه ارتوکیروس زاگروسنسیس کواریک، - 2004 ................................................................ 68
4-2-4 جنس کمپسوبوتوس واشون، - 1949 .....................................................................................70
4-2-4-1 گونه کمپسوبوتوس کفتانی کواریک، - 2003 .....................................................................70
4-2-5 جنس ایرانوبوتوس کواریک، - 1997 .......................................................................................72
4-2-5-1 گونه ایرانوبوتوس کرالی کواریک، - 1997..........................................................................72
3-4 بررسی وضعیت فراوانی عقرب ها در استان تهران - .............................................................................74
ث
فصل پنجم ....................................................................................................................................79
5-1 بحث - .................................................................................................................................80
5-1-1 گونه مزوبوتوس اپئوس - ( Mesobuthus eupeus ) ................................................................81
5-1-2 گونه ادونتوبوتوس دوریه - ( Odontobuthus doriae ) .............................................................82
5-1-3 گونه کمپسوبوتوس کفتانی ) - Compsobuthus kaftani ) .........................................................83
5-1-4 گونه ارتوکیروس زاگروسنسیس ) - Orthochirus zagrosensis ) ................................................84
5-1-5 گونه ایرانوبوتوس کرالی ) - Iranobuthus krali ) .....................................................................85
5-2 نسبت جنسی - ...................................................................................................................... 86
5-3 عقرب های مهم پزشکی و خطرناک استان - ..................................................................................... 86
5-4 نتیجه گیری - ........................................................................................................................88
5-6 پیشنهادات - ..........................................................................................................................88
منابع ...........................................................................................................................................90
چکیده انگلیسی ............................................................................................................................97
ج
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول 3 - 1 مشخصات ایستگاه های نمونه برداری - ......................................................................................55 جدول 4 - 1 مجموع تعداد و درصد فراوانی عقرب های صید شده به تفکیک گونه و اقلیم از استان تهران - ......................74 جدول 4 - 2 مجموع تعداد و درصد فراوانی عقرب های صید شده به تفکیک گونه و جنسیت از استان تهران - ..................75 جدول 4 - 3 مجموع تعداد و درصد فراوانی عقرب های صید شده به تفکیک ایستگاه از استان تهران - ........................... 76
ح
فهرست شکل ها
عنوان صفحه
شکل 2 - 1 منظره ی پشتی عقرب - ………………………………………………………………………………………… ..20
شکل 2 - 2 منظره ی خارجی و پشتی کلیسر در - Mesobuthus vesiculatus .................................................22
شکل 2 - 3 منظره ی خارجی و پشتی پدیپالپ در - Mesobuthus vesiculatus ...............................................23
شکل 2 - 4 منظره ی پای سوم در - Mesobuthus vesiculatus ..................................................................23
شکل 2 - 5 موقعیت شانه ها در ناحیه تناسلی در - Mesobuthus vesiculatus شکل a جنس نر و شکل b جنس ماده .24
شکل 2 - 6 منظره ی متازوما و نیش ) - a ( ، منظره ی بند پنجم متازوما و نیش ) b ( در Mesobuthus vesiculatus ......25
شکل 2 - 7 شلا با تریکوبوتری های متعدد در - Euscorpius Tergestinus ( . a ( یک تریکوبوتری از Euscorpius Tergestinus ( b ( جزئیات پایه یک تریکوبوتری از Hottentotta Minax ( c ) ...............................................27
شکل 2 - 8 منظره ی ساختمان بدن عقرب - ...............................................................................................31
شکل 2 - 9 معاشقه و جفت گیری در عقرب - Androctonus mauretanicus ..................................................33
شکل 2 - 10 عقرب ماده ی - Euscorpius flavicaudis به همراه نوزادان در پشت .............................................35
شکل 2 - 11 منظره ی پوست اندازی در عقرب - Opistacanthus leavipes.....................................................39
شکل 2 - 12 منظره ی عقرب - Androctonus crassicauda در زیر نور فرا بنفش .............................................40
شکل 2 - 13 منظره ی عقرب - Pandinus imperator در حال خوردن طعمه ..................................................45
شکل 2 - 14 نقشه پراکندگی جغرافیایی عقرب ها - .......................................................................................47
شکل 2 - 15 قالب و شکل لانه در عقرب های حفار گروه - Pelophilous ...........................................................49
شکل 3 - 1 موقعیت کشور ایران در نقشه جهان - .........................................................................................54
شکل 3 - 2 موقعیت استان تهران در نقشه ایران - .………………………………………………………………………………… ..54
شکل 3 - 3 نمایش ایستگاههای نمونه برداری بروی نقشه بوسیله نرم افزار - Google Earth....................................57
شکل 4 - 1 - Mesobuthus eupeus .................................................................................................... 65
شکل 4 - 2 - Odontobuthus doriae ................................................................................................. 67
شکل 4 - 3 - Orthochirus zagrosensis ............................................................................................ 69
شکل 4 - 4 - Compsobuthus kaftani ...............................................................................................71
شکل 4 - 5 - Iranobuthus krali .......................................................................................................73
شکل 4 - 6 نقشه پراکندگی عقرب های استان تهران، - C. kaftani ( a ،) I. krali ( b ،) O. doriae ( c ،) O. zagrosensis ( d ) .........................................................................................................................77
شکل 4 - 7 نقشه پراکندگی عقرب - M. eupeus در استان تهران ....................................................................78
خ
شکل 4 - 8 نقشه پراکندگی عقرب های استان تهران - ...................................................................................78
1
چکیده :
عقرب ها از جمله جانوران سمی هستند وکشور ایران با توجه به نوع اقلیم و آب و هوا از نظر گونه بندپایان
مخصوصا عقرب ها غنی است و با توجه به پراکندگی گسترده عقرب ها در مناطق گوناگون کشور و اهمیت
این جانوران در علوم زیستی و پزشکی و اینکه استان تهران با توجه به اقلیم آن از این نظر مستثنا نیست
لذا این تحقیق به منظور شناسایی گونه های عقرب در استان تهران انجام گرفت. استان تهران براساس
موقعیت آب و هوایی و محدوده پراکنش عقرب ها به 22 ایستگاه نمونه برداری تقسیم شد. نمونه برداری به
صورت صید شبانه و با استفاده از چراغ های مجهز به لامپ UV انجام گرفت. نمونه ها در ظروف حاوی
اتانول 70 % قرار داده شد و به آزمایشگاه رفرانس تحقیقات عقرب در موسسه واکسن و سرم سازی رازی
منتقل شدند. تعیین هویت آنها با استفاده از استریومیکروسکوپ و براساس کلید تشخیصی عقرب های
ایران انجام گرفت. از 316 نمونه عقرب جمع آوری شده 182 نمونه نر ) 57.59 )% 134 نمونه ماده
( 42.41% ( که شامل 5 گونه که همگی متعلق به خانواده بوتیده می باشند از استان تهران شناسایی شد که
فون عقرب های استان شامل گونه های Mesobuthus eupeus ، Odontobuthus doriae ،
Compsobuthus kaftani ، Orthochirus zagrosensis ، Iranobuthus krali بوده که M. eupeus با فراوانی 191 نمونه ) 60.44 %( گونه ی غالب استان نام گرفت که دارای پراکندگی خوبی بوده
به طوری که از هر سه اقلیم استان تهران قابل صید است. هم چنین گونه های C. kaftani و I. krali
برای اولین بار از استان تهران صید و گزارش شده است. از آنجا که درمان عقرب زدگی براساس نوع گونه و
اثراتی که بر جای می گذارد مشخص می شود لذا پیشنهاد می شود آموزش های لازم به کادر درمانی مراکز
بهداشتی درمانی هر منطقه براساس نوع گونه ها داده شود.