مقدمه
سير تكاملي عقل از منظر حقوق
تكامل عقل از منظر علمي
. تكامل عقل از منظر حقوق مدني
تكامل عقل از منظر حقوق جنائي
اهليت مادي
اهليت جنائي
اهليت كيفري
پيش از گذر از اين بخش مقاله يادآوري دو نكته ضروري است:
تكامل عقلاني و شكل گيري تدريجي مسئوليت
حالت عدم مسئوليت
وضعيت غيرجنائي
يك. عدم درك خطاب (امتناع تكليف)

عدم درك عليت (ناتواني در تحقق ركن رواني)
وضعيت غيركيفري
حالت مسئوليت كيفري نسبي
حالت مسئوليت تام
جمع بندي
منابع:

تكامل عقل از منظر حقوق مدني

در حقوق مدني و اصول فقه دو تفسير مشابه را مي توان از سير رشد عقلاني افراد مشاهده كرد كه اگر از تفاوت اصطلاحات بگذريم در تحليل واقعيت رشد و ‏آثار حقوقي هر مرحله از آن، هيچ تفاوتي بين آنها ديده نمي شود از همين رو اين دو تقسيم را توأمان بررسي خواهيم كرد.

هر فرد به صرف اينكه موجودي انساني تلقي شود اجمالاً مي تواند برخوردار از حقوق ‏بوده و حقوق ديگران نيز درباره اش اعمال شود و بدين ترتيب داراي اهليت وجوب (اهليت تمتع) ‏خواهد بود.(الحصري، 1407، ص214) بدين ترتيب اهليت وجوب با زنده متولد شدن انسان شروع و با ‏مرگ او تمام مي شود. (ماده 956 قانون مدني) البته حمل نيز از حقوق مدني متمتع مي گردد، اما ‏مشروط به اينكه زنده متولد شود (ماده 957 قانون مدني) از اين رو اهليت تمتع حمل ‏ناقص خواهد بود. ماده 1216 با تكيه بر اهليت وجوب كامل در هر انساني مقرر داشته كه هرگاه ‏صغير، مجنون يا غير رشيد باعث ضرري شوند خودشان ضامن خواهند بود.